Dierenleed gefilmd bij prijswinnaar van Dierenbescherming

Het wroetvarken-concept werd in 2004 bedacht door Jan Broenink, in samenwerking met de Dierenbescherming. In Langeveen bouwde Broenink een eerste “wroetstal” voor 1000 vleesvarkens. Het wroetvarken-vlees werd op de markt gebracht met 1 ster van het Beter Leven-keurmerk. Andere varkenshouders sloten zich aan bij het concept. Anno 2021 levert de wroetvarken-keten wekelijks 500 slachtvarkens. Het vlees wordt verkocht bij (keur)slagerijen.

Wroetvarken: een ketenconcept

In een wroetstal worden vleesvarkens in groepen gehouden. Ze hebben een hok met strooisel. De groepsgrootte per hok bedraagt 20 tot 32 varkens, waarbij de bezetting 1 vierkante meter per dier moet zijn. De stalvloer is een betonnen ondergrond, met een gedeelte roostervloer voor de uitwerpselen. Het strooisel op de vloer bestaat overwegend uit dennenzaagsel.^[1]

De naam “wroetvarken” verwijst naar het “wroeten” van varkens, wat een belangrijk aspect is van natuurlijk varkensgedrag. Van nature wroeten varkens om aan voedsel te komen, een activiteit waar ze het grootste gedeelte van hun dag aan besteden. Onderzoekers van de Universiteit van Wageningen omschrijven natuurlijk wroetgedrag van varkens als “het omploegen van de grond om wortels, insecten en wormen uit de grond te halen.”^[2] In een stal blijft het wroetgedrag van varkens beperkt tot het omwoelen van een laag strooisel op een betonnen ondergrond.

Anno 2021 zijn 16 varkenshouders aangesloten bij de wroetvarken-keten. Ze werken allen volgens de principes van het wroetvarken-concept.^[3] De eerste schakel in de wroetvarken-keten is subfokker Tijink.^[4] Een subfokkerij is een bedrijf waar moederdieren worden gefokt voor de varkensindustrie. In Tijink’s bedrijf wordt gefokt met dieren van Topigs Norsvin, een grote fokkerijorganisatie die door genetische selectie varkensrassen creëert voor de varkensindustrie. De focus ligt daarbij op “kosteneffectieve varkens(vlees)productie”.^[5] Tijink’s bedrijf heeft plaats voor 447 fokzeugen en 880 dieren in opfok. Tijink levert de moederdieren voor de gehele wroetvarken-keten.^[6]

Vanuit de subfokkerij gaan de moederdieren naar wroetvarken-vermeerderaars. Bij de vermeerderaars werpen ze biggen die bestemd zijn voor de wroetstallen. De moederdieren van de wroetvarken-keten worden gehouden in een klassiek stalsysteem. Dit houdt in dat ze in dekstallen ingeklemd worden tussen stangen voor kunstmatige inseminatie. Voor het werpen en zogen van biggen worden de moeders een maand lang ingeklemd in kraamkooien.^[7] Inklemming tussen stangen beperkt varkens sterk in hun bewegingsvrijheid, sociale interactie en verzorgingsgedrag. Door gebrek aan ruimte schuren de dieren voortdurend tegen de stangen aan, wat kan leiden tot verwondingen.^[8] Op de leeftijd van 12 weken verhuizen de biggen van de vermeerderbedrijven naar een wroetstal, om afgemest te worden tot slachtrijpe vleesvarkens (28 weken of ongeveer 6,5 maanden oud).^[9]

Stichting de Wroetstal: Broenink en Gosschalk

Aanvankelijk werd het wroetvarken-vlees afgezet naar supermarkten, maar de afzet liep niet naar wens. Daarom ging Broenink in 2011 een samenwerking aan met slachterij Gosschalk, die het vlees voortaan zou afzetten naar (Keur)slagerijen.^[10]

In 2014 richtten Jan Broenink en Ben Gosschalk (directeur van de slachterij) “Stichting de Wroetstal” op, met als doel het “organiseren, controleren en begeleiden van een hoogwaardige varkensketen.” Broenink is voorzitter van de stichting, Gosschalk is secretaris en penningmeester (11).^[12]

Toen slachterij Gosschalk in 2021 in opspraak raakte door undercoveronderzoek van Varkens in Nood, verklaarde Jan Broenink in naam van Stichting de Wroetstal dat het slachten van wroetvarkens (voorlopig) overgenomen wordt door slachterij Van Rooi te Helmond. De stichting nam daarbij “afstand van elke vorm van onrespectvolle omgang met dieren” (13).^[14] Ben Gosschalk bleef opvallend genoeg bestuurslid bij Stichting de Wroetstal. Eerder ontdekte Ongehoord al dat slachterij Gosschalk ook ketenregisseur bleef voor de Dierenbescherming.^[15]

Winnaar veehouderij-award van de Dierenbescherming

In 2021 ontving Jan Broenink voor zijn wroetvarken-concept de Deltaplan Veehouderij Award, een nieuw initiatief van de Dierenbescherming. Met het Deltaplan Veehouderij wil de Dierenbescherming werken aan een “diergerichte, integraal duurzame veehouderij”. In het plan wordt geschetst hoe de veehouderij er volgens de Dierenbescherming moet uitzien in het jaar 2050.^[16] De vakjury Deltaplan Awards beoordeelde het concept van Broenink als “een inspiratiebron voor veehouders”.^[17] Voorzitter van de Deltaplan Award jury was varkenshoudster Annechien ten Have, waar Ongehoord eveneens schokkende beelden van dierenleed maakte. Ten Have en Broenink zijn volgens de Dierenbescherming koplopers van het Deltaplan Veehouderij. Beide varkenshouders zijn ook lid van CARING FARMERS, een boerenbelangenorganisatie die door de Dierenbescherming gesteund wordt.^[18]

In juni en september 2021 deed Ongehoord onderzoek naar de wroetvarken-keten. Een onderzoeksteam bezocht de stallen van oprichter Broenink en van subfokker Tijink om er de leefomstandigheden van de varkens te filmen. Zowel in de subfokkerij als in de wroetstal werd ernstig dierenleed vastgesteld.

Varkens met ernstige bijtwonden in de wroetstal van oprichter Broenink

Het onderzoeksteam bezocht de wroetstal van Jan Broenink in Langeveen, die vergund is om 1000 vleesvarkens te houden. In het bedrijf waren opgroeiende vleesvarkens van verschillende leeftijden aanwezig. Ongehoorde filmde bij Broenink varkens met ernstige wonden door staart- en oorbijterij, schrammen en wonden op het lichaam, navelbreuken en ernstige kreupelheid.

Het strooisel in de hokken, waarin de varkens “wroeten” en leven, was vervuild door uitwerpselen. Meerdere dieren hadden poep op hun lichaam door in het strooisel te liggen. Onder natuurlijke omstandigheden zullen varkens nooit hun rustplaatsen bevuilen. Moedervarkens leren hun jongen urineren en poepen op een aparte mestplaats, die 5 tot 15 meter van het nest verwijderd ligt.^[19]

In de voerbakken van de varkens wemelde het van de vliegen. Uit onderzoek is gebleken dat vliegen een groot aantal ziekten kunnen overbrengen, waaronder verschillende vormen van diarree, Salmonellose, de Ziekte van Aujeszky en varkenspest.^[20] Vliegen kunnen niet alleen ziektes overbrengen, ze zorgen ook voor onrust en ongemak bij de varkens.^[21] In de natuur nemen varkens modderbaden. De modderkorst die hierdoor op hun huid ontstaat, beschermt hen tegen vliegen.^[22]

Subfokker Tijink: wonden, kreupelheid, huidziekten

In de fokkerij van Tijink waren varkens van diverse leeftijden aanwezig. De dieren zaten in hokken met betonvloeren en roosters, zonder strooisel. Ook in dit bedrijf wemelde het van de vliegen.

Een varken wiens staart volledig was weggevreten, had ernstige open wonden die doorliepen over de achterkant van de rug. Een jonge big steunde slechts op 3 poten, wat wijst op een pijnlijk pootprobleem. Enkele andere dieren liepen stram.

Een paar varkens hadden abnormale huiduitslag over het gehele lichaam. De dieren krabden zich voortdurend met de achterpoot en schudden met de kop, wat wijst op jeuk en irritatie.

Buiten de stal, op het bedrijfsterrein, trof het onderzoeksteam twee kadavertonnen aan. De tonnen zaten vol met voornamelijk dode kraambiggen en enkel grotere biggen. Dode biggen zijn dagelijkse kost bij varkensbedrijven. In de Nederlandse varkensindustrie sterven 12,2% van de biggen in de kraamstal. Bij moedervarkens bedraagt de voortijdige sterfte 6%, en bij vleesvarkens 2,5%.^[23] Op jaarbasis gaat het om 4 miljoen kraambiggen en ruim een half miljoen vleesvarkens en moedervarkens.

Welzijnsproblemen gerelateerd aan veehouderij

De misstanden die in de subfokkerij en de wroetstal gefilmd werden, komen overeen met typische welzijnsproblemen uit de gangbare varkensindustrie. Hieruit blijkt dat het wroetvarken-concept ernstig dierenleed niet kan voorkomen.

Bijterij

Volgens onderzoekers van de Universiteit van Wageningen (WUR) zijn oorbijten en staartbijten bij varkens gedragsstoornissen met als voornaamste oorzaken: verveling, onvoldoende stimulatie en frustratie. Bronnen van frustratie voor varkens zijn bijvoorbeeld een slecht stalklimaat, te grote groepsgroottes, of problemen met voersamenstelling en de wijze van voerverstrekking.^[24]

Wanneer een varken aan staarten en oren van soortgenoten bijt, ontstaan bloedende wondjes. De smaak van bloed en de onrust in het hok kunnen ertoe leiden dat het probleem escaleert en ook andere varkens het bijtgedrag gaan overnemen. Dit kan zelfs kannibalisme als gevolg hebben. Staartbijtwonden kunnen geïnfecteerd raken, waardoor abcessen kunnen ontstaan met kreupelheid, verlamming en sterfte als gevolg.^[25]

Ook oorbijtwonden raken geïnfecteerd door bacteriën, met dik gezwollen oren en afstervende oorpunten als gevolg. Via de wonden kunnen de bacteriën dieper het lichaam binnendringen en organen aantasten, waardoor het varken ernstig ziek wordt met risico op sterfte.^[26]

Volgens de Universiteit van Wageningen komt bijterij voor op 50% van alle varkensbedrijven, van regulier tot biologisch.

Schrammen en wonden op het lichaam

De schrammen en wonden op het lichaam, zoals te zien op de beelden van de wroetvarkens, wijzen eveneens op welzijnsproblemen bij de varkens. De verwondingen zijn het gevolg van onderlinge agressie, wat uitgelokt kan worden door problemen in de fysieke en sociale omgeving van de dieren.

Volgens onderzoekers van de Universiteit Gent zijn verwondingen aan het voorste deel van het lichaam doorgaans het gevolg van gevechten om de sociale rangorde in een hok te bepalen. Dit ontstaat doordat varkens uit verschillende hokken bij elkaar worden gezet. In de wroetstal zien we varkens met schrammen aan de voorkant van hun lichaam. De oorzaak ligt mogelijk in het verhuizen van biggen van de vermeerderaars naar de wroetstal. Daarbij komen de dieren in nieuw samengestelde groepen terecht. Verwondingen aan het achterste deel van het lichaam wijzen op gevechten over voedsel.^[27]

Navelbreuken

Een navelbreuk is een uitzakking van de buikinhoud door een holte ter hoogte van de navel. Navelbreuken kunnen zodanig groot zijn dat ze over de grond slepen, wat leidt tot ontstekingen van het huidweefsel en moeilijkheden voor het dier om zich pijnloos voort te bewegen. De inhoud van een navelbreuk bestaat uit darmen en buikinhoud of het kan ook gaan om een abces met pus. De meeste navelbreuken hebben hun oorsprong in navelontstekingen, vaak al ontstaan in de kraamstal.^[28]

Kreupelheid

Kreupelheid is een bekend en veelvoorkomend probleem in de varkensindustrie. In veel gevallen ligt de oorzaak in gewrichts- en hersenvliesontstekingen door streptokokkeninfecties. Kreupelheid kan ook veroorzaakt worden door osteochondrose, een gewrichtsaandoening die het gevolg is van het selectief fokken van varkens op groeisnelheid. Het kraakbeen kan de versnelde groei van het varken niet bijbenen en er ontstaan gebreken in de gewrichten. Bewegingsaandoeningen zijn pijnlijk, waardoor het dier abnormaal gaat lopen of zelfs niet meer in staat is overeind te blijven staan.^[29]